کودکان بیشترین ضربه را از جنگ می خورند. زمانی که در شرایط بحرانی و جنگ، کودک نتواند بین رفتار و احساس خود تمایزی ایجاد کند، نشانه هایی مانند بی خوابی، پرخاشگری، گوشه گیری و حتی افت تحصیلی در او نمایان می شود. به همین جهت مدیریت استرس کودکان در زمان جنگ امری حیاتی برای والدین محسوب می شود. بعد از مقاله تاب آوری در شرایط سخت، در این مطلب قصد داریم هر انچه در خصوص مدیریت استرس و رفتار کودکان در زمان جنگ را باید بدانید را بیان کنیم.
سرفصلها
علت ترس از جنگ در کودکان
کودکان معمولا از جنگ می ترسند چون معنی و پیامدهای آن را درست نمی فهمند. برای آنها، جنگ چیزی ترسناک و ناشناخته است که با صداهای بلند، تصاویر و حرف های ناراحت کننده همراه می شود. وقتی می بینند بزرگ ترها نگرانند یا در اخبار صحنه های انفجار و تخریب می بینند، احساس نا امنی و اضطراب می کنند. ترس کودکان از جنگ بیشتر از این می آید که نمی دانند چه اتفاقی قرار است بیفتد و آیا خانواده شان در امان است یا نه.
مثلا تصور کنید کودکی در شهری زندگی می کند که هر از گاهی صدای آژیر شنیده می شود. او شاید ندانسته فکر کند که قرار است چیزی بد پیش بیاید، حتی اگر اطرافیان سعی کنند آرامش بدهند. همین تصور خطر و ندانستن واقعیت، باعث می شود ذهنش پر از سوال و نگرانی شود.
بنابراین، علت اصلی ترس از جنگ در کودکان، ترکیبی از ناآگاهی، احساس نا امنی و دیدن اضطراب در چهره بزرگ ترهاست. اگر والدین بتوانند با زبان ساده برایشان توضیح دهند، محبت و اطمینان بیشتری نشان دهند، این ترس را می توان تا حد زیادی کاهش داد.
تاثیرات جسمی و روانی جنگ بر کودک
در این بخش قصد داریم برخی از مهمترین تاثیرات روانی و جسمی جنگ بر کودکان را بیان کنیم:
اختلال خواب
جنگ، آرامش را از کودکان می گیرد و اختلال در خواب یکی از اولین نشانه های این ناآرامی است. صدای انفجارها، ترس از آینده و خاطرات تلخ، خواب شیرین را از چشمانشان می رباید؛ آن ها ممکن است دچار کابوس های وحشتناک شوند، بارها از خواب بپرند، یا حتی شب ها اصلا نخوابند که این کمبود خواب، خود باعث خستگی مفرط و کاهش توانایی های روزانهشان می شود.
تعریق غیر عادی
گاهی بدن کودکان واکنش های فیزیکی غیرمنتظره ای نشان می دهد، مانند تعریق غیرعادی حتی در هوای خنک. این تعریق بیش از حد، که اغلب با تپش قلب همراه است، نشانه ای از فعال بودن سیستم عصبی سمپاتیک در حالت آماده باش دائمی به دلیل ترس و استرس شدید است.
تغییر در اشتها
تغییرات در اشتها نیز از دیگر پیامدهای جسمی و روانی جنگ بر کودکان است. برخی کودکان در اثر استرس و اضطراب، اشتهای خود را به طور کامل از دست می دهند و حتی از خوردن غذاهای ساده نیز امتناع می کنند که این خود منجر به سوء تغذیه و ضعف بیشتر می شود. در مقابل، برخی دیگر ممکن است برای تسکین موقت احساسات منفی خود، به پرخوری روی بیاورند و به سمت غذاهای ناسالم کشیده شوند که این نیز تبعات خاص خود را دارد.
سردرد
سردرد یکی دیگر از علائم شایع در کودکان جنگ زده است. این سردردها، که گاهی شدت زیادی دارند، اغلب ناشی از تنش عضلانی مرتبط با اضطراب مداوم، یا به دلیل کمبود خواب و تغذیه نامناسب است. این درد می تواند تمرکز کودک را مختل کرده و او را کلافه و بی حوصله کند.
اجتناب از جمع های اجتماعی
در مواجهه با دنیای پر از خطر و خشونت، بسیاری از کودکان به سمت اجتناب از جمع های اجتماعی سوق پیدا می کنند. آن ها ممکن است از بازی با همسالان خود دوری کنند، در جمع ها ساکت و منزوی باشند، یا حتی از ترک کردن والدین خود بترسند. این انزوا، نیاز طبیعی کودک به تعامل و بازی را سرکوب کرده و احساس تنهایی او را تشدید می کند.
کاهش تمرکز موقع درس
اضطراب مداوم، توانایی کودک برای تمرکز بر مطالب درسی را به شدت کاهش می دهد. آن ها ممکن است مطالب را به سختی درک کنند، تمرکزشان به سرعت پرت شود و در نتیجه افت تحصیلی قابل توجهی را تجربه نمایند.
عصبانیت شدید
عصبانیت شدید و غیرقابل کنترل نیز یکی از واکنش های شایع کودکان به استرس ناشی از جنگ است. کودکانی که قادر به بیان کلامی احساسات خود نیستند، ممکن است خشم خود را از طریق فریاد زدن، پرخاشگری فیزیکی، یا رفتارهای تخریبی نشان دهند. این خشم، اغلب ناشی از احساس ناتوانی، ترس و درماندگی است.
گریه های مکرر
گریه های مکرر و بی دلیل نیز از نشانه های بارز ناراحتی روانی در کودکان است. این گریه ها می توانند نشان دهنده غم، احساس تنهایی، یا بیان ناخودآگاه ترسی باشد که در دل دارند. این کودکان ممکن است به سادگی و با کوچکترین محرکی شروع به گریه کنند، که نشان دهنده شکنندگی روحی آن ها در شرایط جنگی است.
چطور در مورد جنگ با کودک حرف بزنیم؟
اول از همه، وقتی می خواهیم درباره جنگ با کودک صحبت کنیم، ایجاد حس امنیت اولویت اول ماست. فرض کنید کودک شما از صدای بلندی ترسیده است. اولین کاری که می کنید این است که او را بغل می کنید و به او اطمینان می دهید که کنارش هستید و محیط امن است. در مورد جنگ هم همین طور است. به او بگویید که شما کنارش هستید و از او محافظت می کنید.
مثلاً می توانید بگویید: “می دونم که بعضی صداها ممکنه ترسناک باشن، ولی ما اینجا کنار هم هستیم و من حواسم بهت هست. خونه ما امنه.” این حرف ها مثل یک پتوی گرم، احساس امنیت را به کودک منتقل می کند.
به حرف کودک با دقت گوش کنید
نکته مهم بعدی این است که به حرف هایشان با دقت گوش دهیم. گاهی کودکان فقط نیاز دارند که کسی به حرف هایشان گوش دهد و احساساتشان را درک کند. شاید کودک شما بگوید “من از صدای هواپیما می ترسم” یا “چرا آدم ها همدیگر را اذیت می کنند؟”. به جای اینکه سریع جواب بدهیم یا حرفش را عوض کنیم، بهتر است بگوییم: “آره، می فهمم که اون صداها می تونن اذیت کننده باشن”. با این کار، به کودک نشان می دهیم که حرف هایش برای ما ارزشمند است و احساساتش را نادیده نمی گیریم.
با کودک ساده صحبت کنیم
وقتی می خواهیم دلیل جنگ را برایشان توضیح دهیم، باید خیلی ساده صحبت کنیم. لازم نیست وارد جزئیات پیچیده سیاسی یا تاریخی شویم. مثلاً می توانید بگویید: “گاهی اوقات آدم ها سر چیزهای مهمی مثل اینکه چطور زندگی کنند یا چه قوانینی داشته باشند، با هم اختلاف نظر پیدا می کنند.
وقتی این اختلاف نظرها خیلی زیاد می شود و نمی توانند با حرف زدن حلش کنند، ممکنه دعوا کنند. این دعواها گاهی خیلی بزرگ می شوند و به آن می گویند جنگ.”
همه چیز را به کودک نگویید
در مورد حجم اطلاعاتی که به کودک می دهیم، باید حواسمان باشد که زیاد نباشد. مثل این است که بخواهیم یک لیوان آب را پر کنیم؛ اگر بیش از حد آب بریزیم، سرریز می شود. ما هم نباید اطلاعاتی بدهیم که ذهن کودک را بیش از حد پر کند و باعث ترس و اضطرابش شود.
اگر کودک سوالی پرسید، به همان اندازه و همانقدر که او نیاز دارد، جواب بدهید. اگر پرسید “آیا این جنگ به ما هم می رسد؟”، می توانید بگویید: “الان ما در جای امنی هستیم و نیاز نیست بترسی.”
زندگی عادی را حفظ کنید
حفظ روال عادی زندگی خیلی مهم است. بچه ها دوست دارند بدانند چه اتفاقی قرار است بیفتد. وقتی روال زندگی شان (مثل زمان غذا خوردن، بازی کردن، یا خوابیدن) حفظ می شود، حس می کنند که دنیا هنوز قابل پیش بینی است. پس سعی کنید تا جایی که ممکن است، برنامه های روزانه را ادامه دهید. مثلاً اگر وقت کتاب خواندن شبانه است، همان کار را بکنید. این کار به کودک اطمینان می دهد که زندگی ادامه دارد.
مدیریت استرس کودکان در زمان جنگ
در این بخش برخی از مهمترین روش های مدیریت استرس کودکان در زمان جنگ را بیان خواهیم کرد:
حفظ روتین های روزانه
یکی از پایه های اصلی ایجاد حس امنیت برای کودکان در شرایط پر استرس، حفظ روتین های روزانه است. این روتین ها مانند لنگری عمل می کنند که به کودکان کمک می کنند تا در میان آشفتگی ها، حس ثبات و قابل پیش بینی بودن را تجربه کنند. وقتی کودکان بدانند که چه زمانی قرار است بیدار شوند، غذا بخورند، بازی کنند یا بخوابند، احساس کنترل بیشتری بر دنیای خود خواهند داشت.
حتی اگر شرایط زندگی تغییر کرده باشد، تلاش برای حفظ حداکثری زمان بندی های معمول، مانند زمان مشخص شام یا زمان مطالعه قبل از خواب، می تواند بسیار موثر باشد. اگر تغییر ناگزیری در برنامه پیش آمد، بهتر است کودک را از قبل در جریان قرار داده و دلیل آن را به زبانی ساده برایش توضیح دهیم تا آمادگی ذهنی لازم را پیدا کند.
تشویق به ابراز احساسات
در زمان جنگ، کودکان ممکن است طیف وسیعی از احساسات دشوار مانند ترس، غم، خشم، یا حتی گیجی را تجربه کنند. جلوگیری از ابراز این احساسات یا نادیده گرفتن آن ها می تواند آسیب زا باشد. فراهم کردن فضایی امن برای بیان این هیجانات به شیوه های سالم، گامی حیاتی در پردازش و مدیریت آن هاست.
می توان این ابراز را از طریق فعالیت های خلاقانه مانند نقاشی کردن احساساتشان، ساختن مجسمه با گل، یا حتی بازی هدایت کرد. همچنین، گوش دادن همدلانه به حرف های کودک و تایید احساساتش، مثلاً با گفتن “می فهمم که این موضوع تو را ناراحت کرده”، به او کمک می کند تا احساس کند دیده و شنیده شده است.
آموزش تکنیک های ساده آرام سازی
توانمند سازی کودکان با مهارت های خودآرام سازی، به آن ها کمک می کند تا در لحظات اوج اضطراب و ترس، بتوانند خودشان را آرام کنند. این تکنیک ها مانند یک جعبه کمک های اولیه روانی عمل می کنند. یکی از این روش ها، آموزش تنفس عمیق شکمی است؛ می توان از کودک خواست تا تصور کند شکمش مانند یک بادکنک است که با دم پر می شود و با بازدم خالی می گردد.
روش دیگر، تمرکز حواس ساده است که در آن کودک تشویق می شود به پنج حس خود (بینایی، لامسه، شنوایی، بویایی، چشایی) توجه کند تا ذهن او از افکار مضطرب دور شده و بر لحظه حال متمرکز شود. تصویر سازی ذهنی یک مکان امن و آرام نیز می تواند بسیار مفید باشد.
تمرکز بر فعالیت های لذت بخش
حفظ لحظات شاد و تجربیات مثبت در میان سختی های زمان جنگ، برای سلامت روان کودکان ضروری است. این لحظات به آن ها یادآوری می کند که زندگی فقط شامل استرس و اندوه نیست و جنبه های دلپذیر نیز دارد. اختصاص دادن زمان مشخص به انجام بازی های مورد علاقه کودک، فعالیت های بدنی سبک مانند پیاده روی (در صورت امن بودن) یا حرکات کششی و مهم تر از همه، گذراندن وقت با کیفیت در کنار یکدیگر، می تواند به طور قابل توجهی خلق و خوی کودک را بهبود بخشد و حس امید را در او زنده نگه دارد.
ارائه اطلاعات واقع بینانه مناسب سن
در شرایط بحرانی، سکوت یا ارائه اطلاعات نادرست می تواند باعث شود ذهن کودک با سناریوهای ترسناک تر و غیرواقعی پر شود. ارائه توضیحات صادقانه و در عین حال ساده و متناسب با سطح درک کودک، به او کمک می کند تا درک بهتری از وضعیت پیدا کند و کمتر احساس سردرگمی و اضطراب داشته باشد.
تمرکز باید بر روی اطلاعاتی باشد که به وضعیت فعلی مربوط است و به اقدامات صورت گرفته برای حفظ امنیت اشاره دارد، بدون ورود به جزئیات پیچیده یا دلخراش که ممکن است باعث تشدید ترس شوند.
تشویق به کمک کردن در خانه
مشارکت دادن کودکان در کارهای کوچک، حتی در شرایط سخت، می تواند حس کنترل را در آن ها تقویت کند. این احساس که آن ها نیز می توانند نقشی ایفا کنند، بسیار ارزشمند است. در صورتی که شرایط اجازه دهد و این فعالیت ها برای سن کودک مناسب باشند، می توان او را در کارهایی مانند کمک به آماده کردن سفره، مرتب کردن وسایل، یا مراقبت از یک گیاه یا حیوان خانگی (در صورت وجود) مشارکت داد. این مشارکت ها باعث می شود کودک احساس کند که بخشی از یک تلاش جمعی است و حضورش اهمیت دارد.
مراقبت از سلامت جسمانی
ارتباط تنگاتنگی میان سلامت جسم و روان وجود دارد؛ استرس می تواند به طور مستقیم بر سلامت جسمانی تأثیر بگذارد و بالعکس. اطمینان از اینکه کودک خواب کافی دارد، تغذیه مناسب (تا حد امکان) دریافت می کند و فرصت هایی برای فعالیت بدنی دارد، به کاهش سطح کلی استرس و تقویت توانایی او برای مقابله با شرایط دشوار کمک می کند.
سخن اخر
در پایان باید بدانید که کودکان بیشترین لطمه را از تمامی بحران ها مانند جنگ می خورند. اگر در این روزهای سخت نیاز به مشاوره داشتید یا بعد از جنگ همچنان نشانه های روحی و روانی آن در کودکتان باقی مانده، می توانید با استفاده مراکز روانشناسی مشاوره که در تخفیفان فعال هستند، فرایند درمان را برای بهبود هر چه سریع تر آغاز نمایید. اگر هر گونه سوالی در خصوص مطالب بیان شده در این مقاله نیز دارید، لطفا در بخش نظرات با ما به اشتراک بگذارید.
سوالات متداول
چگونه می توانم به فرزندمان کمک کنیم تا احساس امنیت بیشتری کند؟
با ایجاد و حفظ روتین های روزانه، گوش دادن فعال به احساساتش و ارائه اطلاعات صادقانه و مناسب سن.
چه فعالیت هایی برای آرام کردن کودک مضطرب مناسب است؟
تمرین تنفس عمیق، تمرکز حواس، تصویرسازی ذهنی مکان های امن و انجام بازی هایی که حواس او را پرت کند.
چگونه با کودک در مورد وقایع ناگوار جنگ صحبت کنم؟
با زبانی ساده و متناسب با سن او، تمرکز بر حقایق مهم و اقدامات انجام شده برای حفظ امنیت و اینکه تشویق شود احساسات خود را بیان کند.
آیا در شرایط جنگ، مشارکت دادن کودک در کارهای خانه مفید است؟
بله، اگر متناسب با سن و توانایی او باشد، مشارکت در کارهای کوچک می تواند او را از فکر به شرایط ایجاد شده دور کند و فضایی امن تر در ذهن او بسازد.
